3 - Keuzes en dilemma's

Aflevering 3 - Keuzes en dilemma's

Om de filmpjes te kunnen bekijken heeft u de Adobe Flash Player nodig en moet uw browser Javascript ondersteunen.

Bekijk aflevering 3: 'Keuzes en dilemma's'

Bron: NPS

Media:

  • Aflevering 3 - Keuzes en dilemma's
    Aflevering 3 - Keuzes en dilemma's
    Bekijk aflevering 3: 'Keuzes en dilemma's'
    Bron: NPS
    Aanleiding April-Meistakingen
    Aanleiding April-Meistakingen
    In april 1943 moeten 300.000 Nederlandse militairen die krijgsgevangen waren geweest in 1940 zich weer melden als krijgevangenen bij de autoriteiten om in Duitsland te werken. Er wordt nauwelijks op gereageerd.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (1 min. 40 sec.)
    Wie kozen voor de NSB?
    Wie kozen voor de NSB?
    In de jaren dertig kozen vele Nederlanders voor de NSB. Wie waren zij en welke politieke ideeën hadden de NSB-leden en hun leider Mussert?
    Bron: De Oorlog, deel 3 (1 min. 37 sec.)
  • Verzet en Waffen SS in één familie
    Verzet en Waffen SS in één familie
    Joke Folmer koos voor het verzet. Haar neef Jan Folmer koos voor de Waffen SS en vertrok naar het Oostfront.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (4 min. 57 sec.)
    Verzet of geen verzet?
    Verzet of geen verzet?
    Een klein deel van de Nederlanders koos tijdens de Duitse bezetting voor verzet, het grootste deel hield zich op de vlakte.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (1 min. 1 sec.)
    Gijzelaarskampen in Brabant
    Gijzelaarskampen in Brabant
    In mei 1942 werden enige honderden vooraanstaande Nederlanders door de Duitsers opgepakt en opgesloten in St. Michielsgestel. Ook in Haaren kwam later een gijzelaarskamp. Herman van Run was één van de gijzelaars.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (1 min. 42 sec.)
  • Verheij over tramstaking
    Verheij over tramstaking
    Harry Verheij werkte bij de Amsterdamse tram en was betrokken bij de organsatie van de Februaristaking. Het was belangrijk dat het tramverkeer plat zou gaan.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (1 min. 14 sec.)
    Succes Nederlandse Unie
    Succes Nederlandse Unie
    De Nederlandse Unie (1940-1) onder Linthorst Homan, De Quay en Einthoven wilde Nederlandse waarden behouden en de maatschappij vernieuwen. Het is voor 800.000 Nederlanders die lid worden een alternatief voor de verwerpelijke NSB.
    Bron: De Oorlog, deel 3 (2 min. 42 sec.)

3. Keuzes en dilemma's

Eind april, begin mei 1943 deed zich tijdens de bezetting van Nederland een ommekeer voor. De Duitsers riepen honderdduizenden mannen, die in 1940 gemobiliseerd waren geweest, op om in Duitsland te gaan werken.
De vlam sloeg in de pan, een groot deel van Nederland ging in staking en de Duitsers sloegen die staking keihard neer. Vanaf dat moment werden de verhoudingen tussen de bezetter en het Nederlandse volk veel grimmiger.

De derde aflevering van de tv-serie De Oorlog, te zien op zondag 8 november om kwart over acht op Nederland 2, beschrijft die April-Meistaking, die ten onrechte altijd in de schaduw van de Februaristaking is gebleven. Er deden veel meer mensen aan mee, en er vielen ook veel meer dodelijke slachtoffers, bijna tweehonderd.

Zestien daarvan werden doodgeschoten in het Groningse dorpje Marum, op de grens met Friesland. Het was een wraakactie van de Duitse SD, omdat er in de buurt een boom over een landweggetje was gelegd. Dat werd als een uiterste vorm van terrorisme opgevat. Rob Trip praat in deze aflevering met Foppe de Jong, die als dertienjarige jongen op het nippertje aan de moordpartij ontkwam, omdat zijn vader hem nog juist kon wegmoffelen.

Deze aflevering van de NPS-serie behandelt vooral de keuzes en dilemma’s waar de Nederlandse burger tijdens de bezetting voor kwam te staan. In de praktijk maakten maar weinig mensen de keuze om zich óf actief met het verzet te bemoeien óf actief de kant van de bezetter te kiezen. De meerderheid koos niet, hield zich op de vlakte, paste het gedrag aan de omstandigheden aan.

Rob Trip toont ook aan dat toeval een grote rol speelde in de keuzes van mensen: hij sprak met een neef en een nicht, Jan en Joke Fomer. Joke speelde een belangrijke rol in het verzet, Jan koos op jeugdige leeftijd voor aanmelding bij de Waffen-SS. Bij beide keuzes was er een zekere mate van toeval in het spel, zoals ze ook zelf toegeven.

Een deel van de aflevering is gewijd aan het optreden van de NSB tijdens de oorlog. De pro-Duitse beweging groeide wel in ledental, maar kwam nooit verder dan een aanhang van 100.000 man. De bezetter vond dat te weinig, en weigerde om de NSB een leidende rol in het landsbestuur te geven. Tot verdriet van NSB-leider Mussert, die zijn hoop vestigde op Hitler, maar elke keer als hij de Führer te spreken kreeg blij gemaakt werd met een dooie mus.

Intussen profiteerde de NSB wel voluit van het verbod van alle andere politieke bewegingen. De partijleden manifesteerden zich overal, vooral in Utrecht, de stad van de Beweging, waar op de statige Maliebaan tal van fraaie panden in beslag waren genomen door NSB-organisaties en door Duitse instanties. In de serie is Rob Trip te zien in de kamer waar Anton Mussert jarenlang de beweging heeft geleid – er was een klein balkon waar zijn aanhang geregeld aan voorbij marcheerde.

Gedurende meer dan een jaar heeft de NSB felle concurrentie gehad van de Nederlandse Unie, een beweging die was opgericht om een eigen nationale koers te varen binnen de mogelijkheden die de bezetter bood. De bevolking zag er een geschikt alternatief voor de NSB in, en werd massaal lid: er meldden zich meer dan 800.000 mensen aan.

Maar voor de Unie tot een factor van betekenis kon uitgroeien ontstonden er zoveel conflicten met de bezetter dat de beweging werd verboden en de NSB weer het rijk alleen had. Rob Trip praat met één van de Unie-leden van het eerste uur, de vroegere journalist Herman van Run.

Ook in deze aflevering zijn veel onbekende beelden te zien en ook komen er weer fragmenten uit dagboeken aan bod, die de mensen in die tijd bijhielden. Die dagboeken geven vaak precies weer wat er onder de bevolking leefde.

Zondag 8 november, NPS, De Oorlog, Keuzes en dilemma’s, Nederland 2, 20.15 uur
Herhaling: zaterdag 14 november, Nederland 2, 13.40u

Meer over deze aflevering

Icon Comment

Reacties

 
23-12-2009 11:49 | Webredactie De Oorlog

De tv-serie De Oorlog is afgelopen, Reacties is gesloten.


 
01-12-2009 02:05 | jo

Belangrijk onderwerp waarbij toch het een en ander vergeten is. Bijvoorbeeld de motivatie van de stakers, niet de communisten die het pamflet rondeelde maar de stakers zelf, voor hun had de reden om mee te doen zelden iets met politiek te maken en al helemaal niet met het Communisme, het was woede en machteloosheid tegenover de Duitse wandaden. Een ander bekend fabeltje is dat er meer mensen bij de Waffen SS als vrijwilliger zaten dan in het Verzet. De Waffen SS had min of meer 22.000 leden, het verzet vele duizenden. Het professionele (fulltime vaak gewapende) verzet had aan het einde van de oorlog ongeveer 40.000 leden maar veel meer Nederlanders pleegden Verzetsdaden op allerlei verschillende manieren. Denk alleen al aan de ruim 300.000 onderduikers in Nederland, onderduiken was ook een verzetsdaad maar zelfs als je dat niet meetelt werden deze onderduikers door heel veel mensen geholpen. Zelfs de koeriersters telt men niet altijd mee als het om cijfers gaat rondom dit gebied terwijl zonder hen het verzet bijna volkomen tot stilstand was komen te staan. Misschien rekenen wij sommige daden niet mee, vinden we ze niet belangrijk genoeg. Fantastisch die fragmenten uit 'Zes jaren', bedankt daarvoor. De Unie werd door velen als anti NSB gezien, ook al was ze dit misschien niet direct. Velen stemde op de Unie omdat men dacht er zo voor te kunnen zorgen dat er geen NSB regering kwam. "De meeste Nederlanders hielden zich op de vlakte." vind ik een erg onduidelijke beschrijving, het suggereert bijna de 'mythe van de passiviteit' waarmee voormalig RIOD directeur de heer Schulten al eens de vloer mee aanveegde. Technisch klopt de zin wel maar er komt een soort van 'de meest mensen interesseerden zich niet voor wat er speelde en hielden zich afzijdig' uit naar voren en dat klopt weer niet. 'Men koos nergens voor' neemt niet weg dat het overgrote deel van deze Nederlanders wel een mening hadden, wel partij kozen en niet neutraal waren. Folmer heeft zich goed kunnen verdedigen, de vraag is natuurlijk wel of hij niets zag of niets heeft willen zien. Zelfs in Duitsland hebben gewone burgers de verhalen uit het Oosten gehoord. Overigens is 'niet willen zien' een heel begrijpelijk iets. Het Verzet kwam vind ik te weinig aan bod daarbij kun je eigenlijk geen aflevering maken over het verzet zonder een interview met bijvoorbeeld Truus Menger en haar zus Freddie Versteegen of in ieder geval met vermelding van deze zussen en natuurlijk Hannie Schaft. Daarbij kunnen in een gesprek onderwerpen als, en de motivatie achter sabotage, koerierswerk, jodenhulp, liquidaties, etc, etc, aan bod komen. Deze mis ik eigenlijk nog. Het verzet in al zijn facetten kwam naar mijn idee niet echt naar voren. Eigenlijk verdienen zowel Verzet als Verraad een eigen aflevering, er is te veel te vertellen over deze onderwerpen.


 
26-11-2009 19:08 | J.H.J. OELERING

EERSTE STUDENTENSTAKING N.A.V. ONTSLAG JOODSE HOOGLERAREN – De eerste studentenstaking brak niet uit onder de Leidse studenten n.a.v. de protestrede van Prof. Cleveringa op dinsdag 26 nov. 1940, maar onder de Delftse studenten op zaterdag 23 nov. 1940, na een protestbijeenkomst afgesloten met een toespraak van de Delftse student Frans van Hasselt [H. Baudet, “De lange weg naar de Technische Universiteit” en R.P. Cleveringa en H. Drion, “26 november 1940 en de terugblik vijftig jaar later”].


 
10-11-2009 19:09 | Jakob

Een redelijke aflevering 2 punten niet genoemd en dat zijn . In de nederlandse ss dienden ongeveer 40.000 jongeren dat is procentueel meer dan dat er toen in het verzet zaaten. 2 de punt het verzet LKP /Kp liqueerde ook foute politiemensen en Duitsers enz.. Jammer had makkelijk gekunt ook de aanslag op Seyffardt had genoemd moeten wordenen aandacht aanbesteed rest was aardig goed.


 
10-11-2009 16:51 | M. Tenhumberg

Hoe vrij was men in dat verwende Nederland toch tijdens de Duitse bezetting, eigenlijk nog. Men kon gewoon in de klas de NSB'ers en de bezetters voor vijanden, lafaards, landverraders uitmaken in de context van de les. In andere dorpen en steden waren de antisemitische incidenten ook minder talrijk dan in Amsterdam. E.e.a. moet ook met de bestaande etnische spanningen worden verklaard, die al decennia sluimerden. Wat een mooi citaat van prof. dr. Johannes Antonius James Barge (R.K.), die terecht opmerkte, dat het Duitse volk ook een samensmelting van West-Slavische, Keltische, Baltische, Germaanse, Joodse en Romeinse volkselementen was. De Joden zijn volgens zichzelf wel een volk, en niet alleen vanwege hun religie (volgens de talmoed). Er zijn inderdaad ook vele genetische invloeden op het joodse volk geweest, maar de hoofdstroom is wel semitisch-Palestijns, naast de Kaukasische influx n.a.v. het khanaat van de zgn. Khazaren die in de 8e eeuw n. Chr. het rabbijnse geloof aannamen. Wat betreft de NSB-aanhang: dat waren niet alleen mensen uit de middenklasse, maar ook ten dele arme arbeiders. De NSB had een Winterhulp en deed veel aan werk onder de verarmde arbeidersklasse. Het was een nationaalsocialistische partij, Socialistisch dus. Vooral de arbeiders in nog niet door de communisten overgenomen arbeiderswijken zijn voor de NSB vatbaar geweest. Overigens wat kleinburgerlijk, de anti-NSB-gevoelens van de Nederlandse passieve medeburgers tijdens de oorlog. Kleinburgerlijk en materialistisch. Een kruideniersvolk. Anton Mussert was ook deels zo, en helemaal geen opportunist of extremist zoals later gesteld. Irritant is het anachronistische spervuur dat de journalist op ex SS'er Folmer afvuurt. Jan Folmer diende in Wiking en Nibelungen, en dat waren gevechtseenheden, geen politiebataljon. Ik geloof dus wel degelijk wat hij verklaart. Ook geallieerden executeerden gijzelaars, iets wat nooit genoemd wordt. In Freudenstadt werden voor elke gedode Franse militair in apr 1945, tweehonderd Duitse burgers als gijzelaars gedood. De geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog is complex en nog lang niet uitgeschreven.


 
10-11-2009 15:13 | M. Tenhumberg

In Nederland stierven met name Nederlandse burgers bij voornamelijk geallieerde luchtaanvallen. De joodse Nederlanders door Duitse terreur. Weinigen in mei 1940 overigens. Ook stierven vele duizenden Nederlandse mannen in de rijen van de Waffen-SS, en nog eens vele duizenden meer als zusters voor het Duitse Rode Kruis aan het Oostfront, of als leden van de NSKK en andere nationaalsocialistische militaire organisaties. En denk eens aan de tienduizenden Nederlanders die wegens Duitse voorouders dienst moesten nemen in de Duitse Wehrmacht. De Nederlandsche Unie was wel degelijk als alternatief voor de NSB in het oog gesprongen. Dat linkse mensen in het verzet, onder wie mijn familieleden, dat niet goed en leuk vonden, omdat de Nederlandsche Unie wel zeer anti-communistisch was en het gevaar van het communisme inzag, is een ander verhaal. De meeste Nederlanders waren passief. Vooral de liberalen en Nederlands-hervormden waren zeer passief in de oorlog, veelal zelfs Deutschfreundlich. Dat is allemaal weggestopt, en ook Loe de Jong was geen diepgravend historicus, maar eerder een man die zijn mening i,p.v. feiten overbracht. Het verzet kwam in Nederland van Communisten, Calvinisten en Katholieken. De Communisten overigens pas echt na juni 1941. De Calvinisten veelal als Oranjegezinde Gereformeerden vanaf juli 1940 (Englandspiel etc.). Toch had je in alle groepen collaborateurs, passieven en verzetsmensen. Zelfs bij voormalige fascistengroepen zaten mensen die in het verzet gingen. Je had tot 1940 ook joodse NSB'ers, wat geen kip nog weet.


 
09-11-2009 22:27 | M.S

Van deze aflevering had ik meer verwacht. In deze aflevering ging het om keuzes maken, wat ik erg jammer vind is dat er weinig aandacht aan het verzet is besteed. Wanneer wordt er eens gesproken over de LO/LKP, dit is zo'n ontzettende belangrijke organisatie geweest wat zoveel heeft betekent voor de onderduikers. Laat zien wie Johannes Post was en wie mevrouw Kuipers- Rietberg is geweest i.p.v hetzelfde liedje in elke WOII documentaire te herhalen.


 
09-11-2009 07:36 | J.Focke

Afl. 3 vond ik teleurstellend, te veel anecdotes, verhaaltjes van individuen, te weinig echte geschiedenis, vrijwel geen echt nieuwe inzichten sinds De Jong, de presentator teveel in beeld zonder boodschap. Maar wat me echt stoort is de milde houding t.o.v. de Ned Unie, de Quay in het bijzonder, en dat meneer Run de gelegenheid krijgt zonder enig weerwoord te suggereren dat de Unie eigenlijk een anti-NSB beweging was waar hij zo te zien nog trots op is. Jammer dat de serie zoveel nadruk legt op wat allerlei individuen ervan vonden, en dagboeken, i.p.v. dat zij zelf als historici ons laten zien tot welke (nieuwe) conclusies zij na 60 jaar komen